ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը վերջնագր է ուղարկել Իրանին՝ սպառնալով ոչնչացնել երկրի էլեկտրակայաններն ու կամուրջները, եթե Թեհրանը չհամաձայնվի նրա պահանջներին։ Այս սպառնալիքը, որը հասունալու է մոտավորապես հինգ ժամից, Երևանի ժամանակով՝ ժամը 04:00-ին, հիշեցնում է 1720-ական թվականների մի իրադարձություն, որը հիանալիորեն արտահայտում է հայ ժողովրդի և իրանցի ռազմիկների մտածողության և արժեքների համընդհանրությունը։
Ինչպես նախորդ գրառմանս մեջ էի նշել, Իրանի պատասխանը, որը հայտնի է դարձել Wall Street Journal-ի հրապարակումից հետո, ոչ թե խուճապ է առաջացրել, այլ ցույց է տվել անսահմանափակ դիմադրության պատրաստակամություն։ Ըստ աղբյուրների՝ Իրանը հայտնել է, որ իր տրամադրության տակ ունի մոտ 15,000 հրթիռ և 45,000 անօդաչու սարք, որոնք կարող են հասցնել մեծ վնասներ։
Այս պատասխանը հիշեցնում է 1725 թվականին «Սղնախի հայերին» ուղղված օսմանյան բանակի գլխավոր զորահրամանատար Սարի-Մուսթաֆա փաշայի սուրհանդակը։ Վերջինս պահանջում էր հինգ տարվա հարկն ու տուրքը, սպառնալով ավերել Ղարաբաղը, եթե հրաժարվեն։ Սակայն «Սղնախի հայերը» պատասխանեցին, որ չնայած իրենց բացակայող ֆինանսական հարստությանը, յուրաքանչյուրն ունի մեկ հրացան ու մեկ սուր։ Նրանց պատասխանը, որը փաստագրվել է ռուսական արխիվներում, ասում էր․ «Եթե իսկապես մեր դեմ արշավես, ապա Աստծո օգնությամբ ձեր դեմ կկռվենք։ Իսկ ձեզանից չենք վախենում, որովհետև մեր մարտիկների թիվը մեծ է՝ քառասուն հազար մարդ»։
Այս երկու պատմություններում էլ մենք տեսնում ենք նույն արխետիպային մտածողությունը. արժանապատվությունը, որը գերակայում է ֆինանսական հարստության նկատմամբ, անսահմանափակ դիմադրության պատրաստակամությունը և ինքնազոհաբերությունը հայրենիքի համար։ Այս արժեքները, որոնք արտահայտվում են նաև լեզվամտածողության և տրամաբանության միակերպության մեջ, հայ և իրանցի ռազմիկներին դարձնում են ոչ միայն աշխարհի, այլև պատմության ամենաժպտացող և ամենաժանգզված մարդկանց։
Հուսանք՝ Իրանը կդիմանա սպասվող մեծ փորձություններին և կշարունակի պահել Հայաստանի թիկունքը։ Հուսանք նաև, որ Թրամփն ու նրա որդեգրած նորօրյա ֆաշիստական ուղեգիծը կպարտվեն հենց բուն Միացյալ Նահանգներում։
Հ.գ. Այս հաղորդումը քննել եմ իմ հետևյալ գրքում․ «Հայոց զորքն Արցախում 1722-1735 թվականներին. կազմավորումը, զինումը և ճակատամարտերը» (Երևան, 2025, էջ 47-48)։
Արմեն Այվազյան, քաղաքագիտության դոկտոր, պատմաբան
